Olumsuz Çocukluk Yaşantıları

Olumsuz çocukluk yaşantıları ((Adverse Childhood Experiences - ACEs)), günümüzde yalnızca bireysel değil küresel düzeyde önemli bir halk sağlığı meselesi olarak ele alınmaktadır. OÇY; çocuğun maruz kaldığı duygusal, fiziksel ve cinsel istismar, duygusal ve fiziksel ihmal ile birlikte, çocuğun içinde büyüdüğü aile ortamına ilişkin ev içi şiddet, hane içinde madde kullanımı, hane içinde ruh sağlığı sorunları, ebeveyn kaybı veya ayrılığı ve aile üyelerinden birinin suç/cezaevi deneyimi olarak tanımlanmış alanlardan oluşur. Bu alandaki en kapsamlı çalışmalardan biri olan araştırma, bu yaşantıların çoğu zaman tekil değil bir arada ortaya çıktığını ve çocuklukta maruz kalınan her bir olumsuz deneyimin, yetişkinlikteki fiziksel hastalıklar, ruhsal sorunlar ve riskli davranışlarla doğrudan ilişkili olduğunu göstermiştir.

Araştırma açık bir şekilde ortaya koymaktadır ki maruz kalınan OÇY sayısı arttıkça, bireyin yaşamının ilerleyen dönemlerinde karşılaşacağı sağlık, davranış ve sosyal uyum riskleri de artmaktadır. Bununla birlikte bu süreç kaçınılmaz değildir. Destekleyici ilişkiler, güvenli bağlanma ve koruyucu çevreler, çocukların dayanıklılık geliştirmesini sağlayarak bu olumsuz etkilerin dönüştürülmesine olanak tanır.

Bu nedenle olumsuz çocukluk yaşantılarını anlamak yalnızca riskleri tanımlamak değil çocukların iyilik halini güçlendirecek koruyucu ve önleyici sistemleri kurmak anlamına gelir.

OLUMSUZ ÇOCUKLUK YAŞANTILARININ OLASI ETKİLERİ
Fiziksel Sağlık Üzerindeki Etkiler:

  • Kalp hastalıkları
  • Diyabet
  • Obezite
  • Bağışıklık sistemi sorunları

Ruhsal Sağlık Üzerindeki Etkiler:

  • Depresyon
  • Anksiyete
  • Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB)
  • Madde kullanımı ve bağımlılık

Davranışsal Etkiler:

  • Riskli davranışlara eğilim
  • Eğitimde başarısızlık
  • İş hayatında istikrarsızlık

Olumsuz Çocukluk Yaşantılarının Önlenmesi ve Müdahale:

  • Farkındalık Oluşturma: Ailelere, okullara ve topluma yönelik eğitimler düzenlemek.
  • Destek Sistemleri: Çocuklar ve aileler için danışmanlık, terapi ve sosyal destek hizmetleri sağlamak.
  • Pozitif Ebeveynlik Teknikleri: Çocuklara güvenli, destekleyici ve tutarlı bir ortam sunmak.
  • Erken Müdahale: Risk altındaki çocukları tespit ederek gerekli desteği sağlamak.

 
Türkiye’de Yaygınlık
Türkiye’de yapılan çalışmalar da benzer şekilde, çocukların önemli bir bölümünün yaşamlarının bir noktasında olumsuz deneyimlere maruz kaldığını ortaya koymaktadır.
Ege Üniversitesi’nin İzmir, Denizli ve Zonguldak’ta yürüttüğü bir araştırmada, 11–16 yaş arası çocukların %70’inden fazlası yaşamları boyunca en az bir olumsuz çocukluk deneyimi yaşadığını belirtmiştir (Sofuoğlu ve ark., 2014). Özellikle psikolojik şiddet, fiziksel cezalandırma ve ihmal en sık bildirilen deneyimlerdir.
Kırsal bölgelerde yaşayan çocuklarda ihmal daha yüksekken, şehirlerde yaşayanlarda psikolojik şiddetin daha sık olduğu görülmektedir. Ayrıca yaş ilerledikçe olumsuz deneyimlere maruz kalma oranı artmaktadır.
 
Koruyucu Faktörler 

  • Her çocuk olumsuz deneyimlerden aynı düzeyde etkilenmez. Koruyucu faktörler, riskleri azaltabilir:
  • Güvenli bağlanma ilişkileri (örneğin destekleyici bir ebeveyn ya da öğretmen)
  • Okul ve sosyal çevrede pozitif destek
  • Erken dönemde psikolojik yardım ve danışmanlık hizmetleri

Türkiye’de, Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği (ÇÇOYÖ)’nün Türkçe uyarlaması yapılmış ve geçerliliği test edilmiştir (Gündüz ve ark., 2018). Bu ölçeğin daha yaygın kullanılması, risk altındaki çocukların erken dönemde tespitine yardımcı olabilir. Politika düzeyinde ise aile içi şiddetle mücadele, ebeveynlik eğitimi, çocuk koruma sistemlerinin güçlendirilmesi ve travma-duyarlı okul programları önerilmektedir.

Kaynaklar:
Felitti VJ, et al. (1998). The ACE Study. Am J Prev Med.
Sofuoğlu Z, et al. (2014). Türkiye’nin üç ilinde OCY epidemiyolojik çalışması. Ege Üniversitesi Yayınları.
Gündüz, Yaşar, Gündoğmuş, Savran, Konuk (2018). Çocukluk Çağı Olumsuz Yaşantılar Ölçeği Türkçe uyarlama çalışması.
Özşahin Ş, Aksakal N, Erdem A, Koldaş H, Santur A. (2022). OCY’nin gebelikte yakınmalar ve yaşam kalitesine etkisi. İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi.
Türkmen S. (2023). Çocukluk çağı olumsuz yaşantılarının cinsel yaşam kalitesine etkisi. İnönü Üniversitesi.
Barut, Baransel, Uçar, Çelik (2023). Etnik yapılar arasında travma düzeylerinin karşılaştırılması. Sosyal ve Siyasal Araştırmalar Dergisi.
Türkiye Klinikleri (2021). “Olumsuz çocukluk çağı deneyimleri ve gelişimsel riskler.”